Podstawowe zasady uprawy ekologicznej w Polsce

Rolnictwo ekologiczne to nie tylko modny trend – to kompleksowy system produkcji żywności, który opiera się na poszanowaniu środowiska naturalnego, zachowaniu bioróżnorodności i trosce o dobrostan zwierząt. W Polsce liczba certyfikowanych gospodarstw ekologicznych systematycznie rośnie, a polscy rolnicy coraz częściej dostrzegają ekonomiczny i społeczny sens przestawienia się na produkcję ekologiczną. W niniejszym artykule przedstawiamy kluczowe zasady, które każdy rolnik zainteresowany uprawą ekologiczną powinien znać.

Czym jest rolnictwo ekologiczne?

Rolnictwo ekologiczne to system gospodarowania, który łączy najlepsze praktyki środowiskowe, wysoki poziom różnorodności biologicznej, ochronę zasobów naturalnych, stosowanie wysokich standardów dotyczących dobrostanu zwierząt oraz metodę produkcji odpowiadającą wymaganiom niektórych konsumentów preferujących wyroby wytwarzane za pomocą naturalnych substancji i procesów.

W Polsce produkcja ekologiczna jest regulowana przede wszystkim przez Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/848 z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych, które obowiązuje od 2022 roku. Nadzór nad gospodarstwami ekologicznymi sprawują w naszym kraju akredytowane jednostki certyfikujące, których lista dostępna jest na stronie Głównego Inspektoratu Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS).

Zasada 1: Zakaz stosowania syntetycznych środków ochrony roślin i nawozów mineralnych

Jedną z najważniejszych zasad rolnictwa ekologicznego jest rezygnacja z chemicznych środków ochrony roślin oraz syntetycznych nawozów mineralnych. Zamiast nich rolnicy ekologiczni korzystają z:

• naturalnych nawozów organicznych – obornika, kompostu, gnojówki i gnojowicy
• nawozów zielonych, czyli roślin motylkowych przyorywanych do gleby
• dozwolonych substancji naturalnych ujętych w załącznikach do unijnych rozporządzeń
• biologicznych metod ochrony roślin, takich jak stosowanie pożytecznych owadów czy biopreparatów
• mechanicznych i fizycznych metod zwalczania chwastów i szkodników

Warto zaznaczyć, że istnieje lista substancji dozwolonych w rolnictwie ekologicznym, np. siarka, miedź (w ograniczonych ilościach), olejki roślinne czy preparaty na bazie pyretrum. Każdy rolnik ekologiczny powinien zapoznać się z aktualnym wykazem takich substancji.

Zasada 2: Dbałość o żyzność i strukturę gleby

W rolnictwie ekologicznym gleba traktowana jest jako żywy organizm, a jej żyzność utrzymywana jest metodami biologicznymi. Do najważniejszych praktyk w tym zakresie należą:

• Płodozmian – rotacja roślin uprawnych w określonym cyklu, która pozwala na naturalne wzbogacanie gleby w składniki odżywcze, ogranicza choroby i szkodniki, a także poprawia jej strukturę
• Uprawa roślin motylkowych – koniczyna, lucerna, groch czy bobik wiążą azot atmosferyczny, wzbogacając glebę w ten kluczowy składnik pokarmowy
• Stosowanie kompostu – właściwie przygotowany kompost dostarcza glebie materii organicznej i mikroorganizmów niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania ekosystemu glebowego
• Okrywa glebowa i mulczowanie – ochrona gleby przed erozją i utratą wilgoci
• Minimalizacja uprawy mechanicznej – ograniczenie głębokiej orki chroni strukturę gleby i jej życie biologiczne

Zasada 3: Różnorodność biologiczna i ochrona środowiska

Ekologiczne gospodarstwa rolne powinny aktywnie wspierać bioróżnorodność na swoich terenach. Oznacza to między innymi:

• zachowanie i tworzenie miedz, pasów zadrzewień, oczek wodnych i żywopłotów, które stanowią siedlisko dla pożytecznych owadów, ptaków i innych organizmów
• uprawę mieszanek roślinnych zamiast monokultur
• stosowanie odmian tradycyjnych i lokalnych, odpornych na choroby i dostosowanych do miejscowych warunków
• rezygnację z organizmów genetycznie modyfikowanych (GMO) – w rolnictwie ekologicznym jest to bezwzględnie zabronione
• ochronę wód powierzchniowych i gruntowych poprzez ograniczenie spływu substancji biogennych

Zasada 4: Przestawienie (konwersja) gospodarstwa

Przed uzyskaniem certyfikatu ekologicznego każde gospodarstwo musi przejść okres konwersji, podczas którego stosowane są już zasady produkcji ekologicznej, ale produkty nie mogą być jeszcze sprzedawane jako ekologiczne. Długość okresu konwersji wynosi:

• 2 lata przed zasiewem – dla gruntów ornych i wieloletnich użytków zielonych
• 3 lata – dla upraw wieloletnich, w tym sadów i winnic

W uzasadnionych przypadkach jednostka certyfikująca może uznać wcześniejszy okres jako część konwersji, jeśli rolnik jest w stanie udowodnić, że grunty nie były wcześniej traktowane środkami niedozwolonymi w produkcji ekologicznej.

Podczas konwersji rolnik powinien:

• podpisać umowę z akredytowaną jednostką certyfikującą
• prowadzić szczegółową dokumentację wszystkich działań w gospodarstwie
• poddawać się regularnym inspekcjom
• stosować się do wszystkich wymogów produkcji ekologicznej

Zasada 5: Certyfikacja i dokumentacja

Prowadzenie ekologicznego gospodarstwa rolnego wymaga rzetelnej dokumentacji wszelkich działań. Rolnik musi prowadzić ewidencję obejmującą:

• stosowane zabiegi agrotechniczne i daty ich wykonania
• zakupione i sprzedane środki produkcji (nasiona, nawozy, środki ochrony roślin)
• plony i sprzedaż produktów
• faktury i dokumenty potwierdzające zakup dozwolonych środków
• wyniki badań gleby i wody

Certyfikat ekologiczny wydaje akredytowana jednostka certyfikująca po przeprowadzeniu kontroli i pozytywnej ocenie zgodności gospodarstwa z wymogami prawa. Kontrole odbywają się co najmniej raz w roku, a w przypadku podejrzenia nieprawidłowości mogą być przeprowadzane częściej i bez zapowiedzi.

Zasada 6: Nasiona i materiał rozmnożeniowy

W rolnictwie ekologicznym obowiązuje zasada stosowania nasion i materiału rozmnożeniowego pochodzenia ekologicznego. W praktyce oznacza to, że rolnik powinien w pierwszej kolejności poszukiwać certyfikowanych ekologicznie nasion w specjalistycznych bazach danych – w Polsce prowadzi ją Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach oraz platforma nasiona-ekologiczne.pl.

Stosowanie konwencjonalnych nasion jest dopuszczalne wyłącznie w przypadku udokumentowanego braku dostępności nasion ekologicznych danej odmiany i po uzyskaniu zgody od jednostki certyfikującej. Bezwzględnie zakazane jest stosowanie nasion zaprawianych syntetycznymi środkami ochrony roślin.

Zasada 7: Wsparcie finansowe dla rolników ekologicznych

Rolnicy decydujący się na produkcję ekologiczną w Polsce mogą liczyć na wsparcie finansowe w ramach Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027. Dostępne formy wsparcia obejmują:

• Ekoschemy – dodatkowe płatności dla rolników stosujących praktyki korzystne dla środowiska i klimatu, w tym certyfikowaną produkcję ekologiczną
• Działanie rolnośrodowiskowo-klimatyczne – wieloletnie zobowiązania do stosowania praktyk ekologicznych w zamian za premie finansowe
• Inwestycje w gospodarstwach ekologicznych – dofinansowanie zakupu maszyn, urządzeń i wyposażenia dostosowanego do produkcji ekologicznej
• Wsparcie na przetwórstwo ekologiczne – dofinansowanie dla małych i średnich zakładów przetwarzających ekologiczne surowce

Informacje o aktualnych naborach wniosków i warunkach uczestnictwa w poszczególnych programach można uzyskać w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) oraz w doradztwie rolniczym.

Perspektywy rolnictwa ekologicznego w Polsce

Polska jest jednym z krajów Unii Europejskiej z dużym potencjałem rozwoju sektora ekologicznego. Zgodnie ze Strategią „Od pola do stołu" i unijną Strategią na rzecz Bioróżnorodności, do 2030 roku co najmniej 25% użytków rolnych w UE ma być użytkowane ekologicznie. Polska, mimo że ma jeszcze dystans do nadrobienia, notuje wzrost liczby gospodarstw ekologicznych i powierzchni gruntów objętych certyfikacją.

Rosnący popyt na żywność ekologiczną zarówno na rynku krajowym, jak i europejskim stwarza realne szanse na uzyskanie wyższych cen za produkty. Konsumenci coraz chętniej sięgają po certyfikowane produkty ekologiczne, doceniając ich walory smakowe, zdrowotne i środowiskowe.

Podsumowanie

Uprawa ekologiczna to zobowiązanie wymagające wiedzy, cierpliwości i systematycznej pracy. Kluczowe zasady, takie jak rezygnacja z chemii, dbałość o glebę, ochrona bioróżnorodności, rzetelna dokumentacja i certyfikacja, tworzą spójny system, który przynosi korzyści zarówno środowisku, jak i samemu rolnikowi. Zanim podejmiesz decyzję o konwersji, warto skorzystać z doradztwa rolniczego, zapoznać się z aktualnymi przepisami i skontaktować się z jedną z akredytowanych jednostek certyfikujących działających w Polsce.

Pamiętaj, że rolnictwo ekologiczne to inwestycja w przyszłość – zarówno Twojego gospodarstwa, jak i całej planety.