Nawożenie dolistne rzepaku – składniki i terminy stosowania

Rzepak ozimy należy do roślin o szczególnie dużych wymaganiach pokarmowych. Aby uzyskać wysoki plon nasion, roślina musi mieć zapewniony stały dostęp do makro- i mikroelementów na każdym etapie swojego rozwoju. Nawożenie doglebowe stanowi fundament żywienia roślin, jednak w wielu sytuacjach nie jest wystarczające – szczególnie gdy warunki glebowe lub atmosferyczne ograniczają pobieranie składników przez korzenie. W takich przypadkach nawożenie dolistne staje się niezastąpionym narzędziem w rękach rolnika.

Na czym polega nawożenie dolistne?

Nawożenie dolistne polega na aplikacji roztworów zawierających składniki pokarmowe bezpośrednio na powierzchnię liści i łodyg roślin. Składniki te wnikają do wnętrza rośliny przez aparaty szparkowe oraz przez kutykułę liściową, trafiając bezpośrednio do tkanek bez konieczności pobierania przez korzenie. Dzięki temu efekt działania nawozu jest znacznie szybszy niż w przypadku nawożenia doglebowego.

Metoda ta sprawdza się szczególnie w sytuacjach:

  • silnego wysuszenia lub nadmiernego uwilgotnienia gleby, gdy transport składników z gleby do rośliny jest utrudniony,
  • niskich temperatur wiosną ograniczających aktywność mikrobiologiczną gleby,
  • wysokiego pH gleby blokującego dostępność mikroelementów,
  • gdy objawy niedoborów pojawiają się nagle i wymagają szybkiej interwencji,
  • w celu uzupełnienia niedoborów składników, których dawki doglebowe byłyby zbyt kosztowne lub trudne do zastosowania.

Najważniejsze składniki w nawożeniu dolistnym rzepaku

Siarka (S)

Siarka to jeden z najważniejszych składników dla rzepaku – roślina ta potrzebuje jej znacznie więcej niż zboża. Rzepak pobiera ok. 40–60 kg siarki na hektar w sezonie wegetacyjnym. Siarka jest niezbędna do syntezy aminokwasów (metioniny i cysteiny), białek i glukozynolanów, a jej niedobór prowadzi do zaburzeń w metabolizmie azotu. Objawy niedoboru to chloroza młodych liści, ich filiżankowate zwijanie się oraz ograniczony wzrost roślin. Dolistna aplikacja siarki w formie siarczanowej jest szybko przyswajana i efektywna szczególnie wiosną.

Bor (B)

Bor jest mikroelementem o kluczowym znaczeniu dla rzepaku, zwłaszcza w okresie kwitnienia i zawiązywania łuszczyn. Uczestniczy w transporcie cukrów, podziałach komórkowych i tworzeniu pyłku. Niedobór boru objawia się deformacją stożka wzrostu, brunatnieniem i zamieraniem kwiatów, pękaniem ogonków liściowych, a w konsekwencji ograniczonym zawiązywaniem nasion. Rzepak wymaga 200–400 g B/ha w sezonie. Bor jest pierwiastkiem słabo przemieszczającym się w roślinie (floem immobilny), dlatego szczególnie ważne jest jego regularne dostarczanie przez całą wegetację.

Mangan (Mn)

Mangan uczestniczy w procesach fotosyntezy, aktywacji licznych enzymów i redukcji azotanów. Jego niedobory najczęściej pojawiają się na glebach zasadowych lub bardzo wilgotnych. Objawy to mozaikowa chloroza liści, słabe tworzenie chlorofilu. Dolistna aplikacja manganu jest szczególnie ważna wiosną, gdy zimne gleby ograniczają jego pobieranie przez korzenie.

Molibden (Mo)

Molibden pełni ważną rolę w metabolizmie azotu – jest składnikiem enzymu reduktazy azotanowej. Jego niedobór ogranicza efektywność nawożenia azotowego. Na glebach o niskim pH dostępność molibdenu jest znacznie ograniczona. Dolistna aplikacja molibdenu, nawet w bardzo małych dawkach (50–100 g Mo/ha), może istotnie poprawić efektywność wykorzystania azotu.

Magnez (Mg)

Magnez jest centralnym atomem cząsteczki chlorofilu i bierze udział w wielu procesach enzymatycznych. Jego niedobory objawiają się chlorozą międzywerwkową starszych liści. Magnez jest pierwiastkiem mobilnym w roślinie, jednak w warunkach silnego stresu lub intensywnych opadów przemywających glebę, dolistne uzupełnienie magnezu jest wskazane. Stosuje się go w formie siarczanu magnezu (kieseryt).

Cynk (Zn)

Cynk uczestniczy w syntezie auksyn regulujących wzrost roślin, aktywacji enzymów i metabolizmie białek. Niedobory cynku ograniczają wzrost roślin i powodują tzw. rozetowatość. W rzepaku cynk ma znaczenie szczególnie we wczesnych fazach wzrostu.

Azot (N)

Choć główne dawki azotu stosuje się doglebowo, dolistna aplikacja azotu w formie mocznikowej (roztwór mocznika) może skutecznie uzupełnić potrzeby roślin w krytycznych momentach. Stosuje się go przy stężeniu nieprzekraczającym 5–10%, aby uniknąć poparzeń liści. Dolistna aplikacja azotu jest szczególnie przydatna przy widocznych objawach niedoborów na początku wiosny lub podczas suszy.

Terminy i fazy stosowania nawożenia dolistnego rzepaku

Jesień – faza wschodów i rozety (BBCH 10–19)

Jesienne nawożenie dolistne rzepaku ma szczególne znaczenie w aspekcie przygotowania roślin do zimy. W tym okresie warto skupić się na:

  • Borze – pierwsza aplikacja boru powinna odbyć się jesienią, gdy rośliny osiągną fazę 4–6 liści (BBCH 14–16). Bor wspiera prawidłowy rozwój systemu korzeniowego i zwiększa mrozoodporność roślin.
  • Manganie – wskazana jest aplikacja przy objawach niedoborów lub prewencyjnie na glebach zasadowych.
  • Molibdenie – jeśli warunki glebowe wskazują na możliwość niedoborów (kwaśne pH), warto zastosować go jesienią w połączeniu z innymi mikroelementami.

Wczesna wiosna – ruszenie wegetacji (BBCH 21–29)

To jeden z najważniejszych terminów aplikacji dolistnej. Po zimie rośliny często wykazują objawy niedoborów, a niska temperatura gleby ogranicza pobieranie składników przez korzenie. W tym czasie stosuje się:

  • Siarkę – pierwsze wiosenne nawożenie siarką najlepiej przeprowadzić jak najwcześniej, najlepiej już przy temperaturach powyżej 8–10°C. Siarka w połączeniu z azotem poprawia efektywność nawożenia azotowego.
  • Bor – druga aplikacja boru wiosną w fazie wydłużania pędu głównego.
  • Mangan – prewencyjnie lub przy widocznych objawach chlorozy.
  • Magnez – siarczan magnezu w dawce 5–10 kg/ha w formie roztworu.

Faza strzelania w pęd i pączkowania (BBCH 30–59)

W fazie intensywnego wzrostu wegetatywnego i generatywnego rzepaku zapotrzebowanie na składniki pokarmowe jest największe. To kluczowy moment dla:

  • Boru – trzecia, najważniejsza aplikacja boru powinna odbyć się na etapie formowania się pąków kwiatowych (BBCH 51–55). Jest to moment, gdy bor decyduje o liczbie zawiązanych łuszczyn. Dawka boru powinna wynosić 150–200 g B/ha na jeden zabieg.
  • Siarki – kolejna dawka siarki uzupełniająca potrzeby rośliny w czasie intensywnego wzrostu.
  • Cynku i manganu – uzupełnienie w ramach kompleksowych preparatów mikroelementowych.

Faza kwitnienia (BBCH 60–69)

W czasie kwitnienia należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu nawożenia dolistnego. Zabiegi cieczami mogą zmywać pyłek i ograniczać zapylanie. Jeśli jednak zachodzi konieczność interwencji (niedobory boru, siarki), zabiegi należy wykonywać w godzinach wieczornych lub porannych, przy jak najmniejszym natężeniu lotu owadów zapylających. W tym czasie można stosować:

  • Bor – jedynie przy wyraźnych objawach niedoboru,
  • Preparaty borowo-siarkowe w małych stężeniach.

Faza dojrzewania łuszczyn (BBCH 70–89)

W późnych fazach wegetacji nawożenie dolistne ma ograniczone znaczenie. Można jednak rozważyć aplikację preparatów zawierających fosfor i potas w celu poprawy jakości nasion i przyspieszenia dojrzewania. Stosuje się też preparaty krzemowe wzmacniające okrywę łuszczyn.

Praktyczne zasady skutecznego nawożenia dolistnego rzepaku

Warunki pogodowe podczas aplikacji

Skuteczność nawożenia dolistnego w znacznym stopniu zależy od warunków panujących w czasie zabiegu. Najlepsze efekty osiąga się przy:

  • temperaturze powietrza między 10 a 20°C,
  • braku bezpośredniego nasłonecznienia (rano lub wieczorem),
  • wilgotności względnej powietrza powyżej 60%,
  • braku wiatru i deszczu przez minimum 2–4 godziny po zabiegu.

Łączenie nawożenia dolistnego z ochroną roślin

Nawożenie dolistne bardzo często łączone jest z zabiegami ochrony roślin – fungicydami, insektycydami czy regulatorami wzrostu. Takie łączenie zabiegów jest ekonomicznie uzasadnione i pozwala ograniczyć liczbę przejazdów po polu, zmniejszając koszty produkcji i ubijanie gleby. Przed połączeniem preparatów należy jednak zawsze sprawdzić ich mieszalność, przeprowadzając próbę mieszalności w małym naczyniu.

Dawkowanie i stężenie roztworów

Zbyt wysokie stężenie roztworów do opryskiwania może powodować poparzenia liści. Ogólna zasada mówi, że całkowite stężenie substancji w roztworze roboczym nie powinno przekraczać 2–3%. Ilość cieczy użytkowej przy standardowym nawożeniu dolistnym wynosi zazwyczaj 200–300 l/ha. Przy stosowaniu drobnokroplistego sprzętu do opryskiwania ilość cieczy można zmniejszyć do 100–150 l/ha.

Wybór preparatów nawozowych do dolistnego stosowania

Na rynku dostępna jest szeroka gama preparatów przeznaczonych do nawożenia dolistnego rzepaku. Można je podzielić na:

  • Preparaty jednoskładnikowe – zawierające jeden składnik (np. boran sodu, siarczan manganu, siarczan magnezu), stosowane przy konkretnych, stwierdzonych niedoborach,
  • Preparaty wieloskładnikowe (kompleksowe) – zawierające kilka makro- lub mikroelementów jednocześnie, wygodne w stosowaniu i ekonomiczne,
  • Nawozy chelatowane – mikroelementy w formie chelatów organicznych charakteryzują się wyższą biodostępnością i mniejszym ryzykiem reakcji z innymi składnikami roztworu. Są szczególnie polecane na glebach o niekorzystnym pH.

Ekonomika nawożenia dolistnego

Koszty nawożenia dolistnego rzepaku są stosunkowo niewielkie w porównaniu do potencjalnych zysków z wyższego plonu i lepszej jakości nasion. Szacuje się, że prawidłowo przeprowadzone dolistne uzupełnienie boru i siarki może zwiększyć plon nasion rzepaku o 0,2–0,5 t/ha. Przy cenie rzepaku na poziomie 1 500–2 000 zł/t daje to zwrot inwestycji wielokrotnie przekraczający koszty zakupu nawozów dolistnych.

Podsumowanie

Nawożenie dolistne rzepaku jest skutecznym narzędziem pozwalającym na precyzyjne i szybkie uzupełnianie niedoborów składników pokarmowych w krytycznych momentach wegetacji. Szczególne znaczenie mają bor (aplikowany co najmniej 2–3 razy w sezonie, z kulminacją przed kwitnieniem) oraz siarka (niezbędna od początku wiosny). Regularne monitorowanie stanu roślin, analiza gleby i roślin oraz znajomość faz krytycznych zapotrzebowania na poszczególne składniki pozwalają na efektywne planowanie programu nawożenia dolistnego, który przełoży się na wysokie i stabilne plony rzepaku.