Fuzarioza kłosów zbóż - profilaktyka i zwalczanie

Fuzarioza kłosów, znana również jako fusarium head blight (FHB) lub scab, jest jedną z najpoważniejszych chorób grzybowych atakujących pszenicę, żyto, pszenżyto, orkisz oraz inne zboża uprawiane w Polsce i na całym świecie. Choroba wywoływana jest przez różne gatunki grzybów z rodzaju Fusarium, a jej skutki odczuwalne są nie tylko w postaci obniżonego plonu, ale przede wszystkim w postaci skażenia ziarna szkodliwymi mykotoksynami, stanowiącymi poważne zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt.

Sprawcy choroby i warunki jej rozwoju

Fuzariozę kłosów wywołuje kompleks gatunków grzybów z rodzaju Fusarium. W polskich warunkach dominują:

• Fusarium graminearum – najgroźniejszy i najczęściej spotykany sprawca, odpowiedzialny za produkcję deoksyniwalenolu (DON) i zearalenonu (ZEN),
• Fusarium culmorum – szczególnie aktywny w chłodniejszych regionach kraju,
• Fusarium avenaceum i Fusarium poae – gatunki o mniejszym znaczeniu gospodarczym, ale coraz częściej izolowane z porażonych kłosów.

Rozwój choroby jest ściśle uzależniony od warunków pogodowych panujących w okresie kwitnienia zbóż. Infekcja następuje najłatwiej, gdy w fazie kłoszenia i kwitnienia (BBCH 55–69) temperatura powietrza wynosi 20–30°C, a wilgotność względna przekracza 80%. Deszczowe i ciepłe lata sprzyjają masowemu wysypowi zarodników askosporowych oraz konidialnych, które poprzez znamię słupka wnikają do kwiatostanu. Szczególnie niebezpieczne są długotrwałe opady deszczu trwające 2–3 dni w pełni kwitnienia.

Objawy fuzariozy kłosów

Pierwsze objawy choroby pojawiają się zazwyczaj w fazie nalania ziarna (BBCH 70–77). Charakterystycznym symptomem jest tzw. bielenie kłosów – część lub całość kłosa ulega przedwczesnemu odbarwieniu i przybiera kolor słomkowożółty lub biały, podczas gdy pozostałe kłosy na polu są jeszcze zielone. Na plewach i wrzecionie kłosa można zaobserwować różowe lub pomarańczowe skupienia grzybni i poduszeczek zarodnikowych (sporodochia). Porażone ziarna są drobne, pomarszczone, o kredowobiałym lub różowawym zabarwieniu – określa się je jako ziarno fusaryczne lub śniade.

Konsekwencją porażenia jest nie tylko zmniejszenie masy tysiąca ziaren (MTZ) i obniżenie plonu, ale przede wszystkim nagromadzenie mykotoksyn:

• Deoksyniwalenol (DON, womitoksyna) – powoduje wymioty, biegunki, zaburzenia układu immunologicznego,
• Zearalenon (ZEN) – substancja estrogenna, zaburzająca rozrodczość trzody chlewnej i bydła,
• Fumonizyny – hepatotoksyny powodujące choroby koni i świń.

Przepisy UE określają maksymalne dopuszczalne poziomy tych substancji w ziarnie przeznaczonym do spożycia i pasz. Przekroczenie norm uniemożliwia sprzedaż ziarna i prowadzi do poważnych strat ekonomicznych.

Profilaktyka – klucz do sukcesu

Skuteczna ochrona przed fuzariozą kłosów opiera się w pierwszej kolejności na działaniach profilaktycznych i agrotechnicznych. Tylko kompleksowe podejście łączące kilka metod może zagwarantować zadowalające efekty.

1. Dobór odmian odpornych

Wybór odmian pszenicy, żyta lub pszenżyta o podwyższonej odporności na fuzariozę kłosów to podstawowy i najtańszy element ochrony. W Polsce Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych (COBORU) publikuje corocznie listy odmian z oceną ich podatności na choroby. Odmiany o niskiej podatności na FHB powinny być szczególnie preferowane na polach z historią uprawy kukurydzy i w rejonach o wyższych opadach. Należy jednak pamiętać, że całkowita odporność genetyczna na Fusarium nie istnieje – odmiany tolerancyjne redukują straty, ale nie eliminują ryzyka całkowicie.

2. Prawidłowy płodozmian

Grzyby z rodzaju Fusarium doskonale przeżywają na resztkach pożniwnych kukurydzy, pszenicy i innych zbóż, stanowiąc główne źródło pierwotnego inokulum. Unikanie uprawy pszenicy po kukurydzy jest jednym z najważniejszych elementów ograniczania ryzyka fuzariozy. Rekomenduje się co najmniej 2-letnia przerwa w uprawie zbóż na tym samym polu, a włączenie do płodozmianu roślin niepasożytujących dla Fusarium (rzepak, rośliny strączkowe, buraki) skutecznie redukuje liczebność patogenów w glebie.

3. Głęboka orka i przyoranie resztek pożniwnych

Dokładne przyorywanie resztek pożniwnych kukurydzy i zbóż oraz głęboka orka przyspieszają rozkład zainfekowanej materii organicznej i ograniczają ilość dostępnego inokulum. Badania pokazują, że pozostawienie resztek pożniwnych na powierzchni gleby (uprawa bezorkowa) zwiększa ryzyko epidemii fuzariozy, szczególnie w przypadku uprawy pszenicy po kukurydzy.

4. Termin i gęstość siewu

Zbyt wczesny lub zbyt późny siew oraz nadmierne zagęszczenie łanu sprzyjają powstawaniu mikroklimatu korzystnego dla rozwoju grzybów. Właściwa gęstość siewu zapewniająca dobre przewietrzenie łanu, a także terminowe siewy dopasowane do specyfiki regionu, pozwalają zredukować ryzyko infekcji. Dla pszenicy ozimej optymalny termin siewu to zazwyczaj przełom września i października, w zależności od rejonu uprawy.

5. Zbilansowane nawożenie

Nadmierne nawożenie azotem zwiększa bujność roślin, sprzyja tworzeniu gęstego łanu i podnosi zawartość substancji odżywczych sprzyjających rozwojowi grzybów. Z kolei niedobory potasu i fosforu osłabiają odporność naturalną roślin. Zaleca się przeprowadzenie badań gleby i precyzyjne dostosowanie dawek nawozów do potrzeb roślin i zasobności gleby.

Chemiczna ochrona fungicydami

Fungicydy stanowią skuteczne narzędzie w zwalczaniu fuzariozy kłosów, jednak ich efektywność jest ściśle uzależniona od terminowości zabiegu. Optymalny moment wykonania oprysku to faza pełni kwitnienia pszenicy (BBCH 65), czyli moment, w którym widoczne są pylniki w 50% kwiatostanów. Zbyt wczesne lub zbyt późne zastosowanie fungicydu znacznie obniża jego skuteczność.

Grupy substancji czynnych

W Polsce zarejestrowane są preparaty zawierające:

• Triazole (DMI) – tebukonazol, propikonazol, metkonazol, protiokonazol – wykazują wysoką skuteczność wobec F. graminearum i F. culmorum, ograniczają zawartość DON w ziarnie; protiokonazol i metkonazol uważane są za najskuteczniejsze substancje w tej grupie,
• Strobiluryny – azoksystrobina, trifloksystrobina – stosowane w mieszaninach z triazolami; stosowane samodzielnie mogą paradoksalnie zwiększać zawartość mykotoksyn w ziarnie, dlatego nie zaleca się ich stosowania jako jedynego składnika ochrony przeciw fuzariozie,
• Karboksyamidy (SDHI) – bixafen, fluksapyroksad – stosowane jako składnik mieszanin z triazolami, poprawiają ogólną skuteczność ochrony fungicydowej.

Wiele dostępnych na rynku preparatów to gotowe mieszaniny triazoli z innymi substancjami, np. protiokonazol + tebukonazol, propikonazol + trifloksystrobina + protiokonazol lub metkonazol + bixafen. Przy wyborze fungicydu warto kierować się oficjalnymi zaleceniami Instytutu Ochrony Roślin – PIB.

Zasady prawidłowego stosowania fungicydów

• Wykonywać zabiegi zgodnie z etykietą preparatu i z poszanowaniem zasad integrowanej ochrony roślin (IOR),
• Stosować odpowiednie dawki wody (minimum 200–300 l/ha) dla dobrego pokrycia kłosów,
• Unikać stosowania samych strobiluryn w ochronie przed fuzariozą,
• Rotować substancje czynne w kolejnych sezonach, aby zapobiegać powstawaniu odporności u patogenów,
• Przestrzegać karencji i terminów stosowania preparatów.

Integrowana ochrona roślin (IOR) a fuzarioza

Zgodnie z obowiązującym w Polsce i UE prawem, każdy profesjonalny użytkownik środków ochrony roślin ma obowiązek stosowania zasad integrowanej ochrony roślin. W przypadku fuzariozy kłosów oznacza to priorytetowe traktowanie metod niechemicznych (agrotechnicznych, hodowlanych) i sięganie po fungicydy jedynie w przypadku uzasadnionego zagrożenia. Pomocnym narzędziem w podejmowaniu decyzji o zabiegu są:

• Modele prognostyczne i systemy wspomagania decyzji (np. opracowane przez IOR–PIB) uwzględniające temperaturę, wilgotność i stan fenologiczny roślin,
• Lustracje polowe – regularne przeglądanie łanów w fazie kłoszenia i kwitnienia pozwala szybko wykryć pierwsze objawy infekcji,
• Dane meteorologiczne – monitoring warunków pogodowych w krytycznych fazach kwitnienia.

Po zbiorach – co dalej?

Działania ochronne nie kończą się wraz ze zbiorem ziarna. Właściwe postępowanie pożniwne ma kluczowe znaczenie dla ograniczenia strat i zachowania jakości plonu:

• Szybkie omłoty i suszenie ziarna do wilgotności poniżej 14% hamują dalszy rozwój grzybów i akumulację mykotoksyn,
• Czyszczenie i sortowanie ziarna – usuwanie ziarna lekkiego, śniadego i drobnego pozwala znacznie obniżyć zawartość mykotoksyn w partii handlowej,
• Analiza mykotoksyn przed sprzedażą lub przeznaczeniem ziarna do pasz – szczególnie istotna w latach o nasilonym występowaniu fuzariozy,
• Właściwe przechowywanie w czystych, suchych i wentylowanych magazynach uniemożliwia wtórną kontaminację.

Podsumowanie

Fuzarioza kłosów zbóż pozostaje jednym z największych wyzwań dla współczesnego rolnictwa. Jej zwalczanie wymaga zintegrowanego podejścia, łączącego odpowiedni dobór odmian, właściwy płodozmian, staranne zabiegi agrotechniczne oraz precyzyjnie przeprowadzoną ochronę chemiczną w optymalnym terminie. Kluczem do sukcesu jest monitorowanie warunków pogodowych i stanu roślin, a także systematyczne pogłębianie wiedzy na temat biologii patogenu. Inwestycja w profilaktykę to nie tylko korzyść ekonomiczna wynikająca z wyższego i zdrowszego plonu, ale przede wszystkim odpowiedzialność wobec konsumentów i środowiska naturalnego.

Artykuł ma charakter informacyjny. Przed zastosowaniem środków ochrony roślin zawsze należy zapoznać się z etykietą preparatu i przestrzegać aktualnie obowiązujących przepisów prawa.