Choroby podstawy źdźbła zbóż – rozpoznawanie i profilaktyka

Choroby podstawy źdźbła (CPŹ) to grupa schorzeń grzybowych atakujących dolną część łodygi zbóż, prowadząc do osłabienia roślin, wylegania oraz powstawania tzw. białosłowia – kłosów pozbawionych ziarna. Problem ten dotyczy wszystkich gatunków zbóż ozimych i jarych, a jego nasilenie jest uzależnione od warunków agrotechnicznych, klimatycznych oraz składu gatunkowego patogenów w glebie. Zrozumienie biologii sprawców chorób oraz wdrożenie kompleksowej profilaktyki jest niezbędne dla każdego producenta zbóż dbającego o rentowność swojego gospodarstwa.

Sprawcy chorób podstawy źdźbła

Choroby podstawy źdźbła wywoływane są przez kilka gatunków grzybów, które często współwystępują ze sobą, tworząc tzw. kompleks patogenów. Do najważniejszych należą:

• Gaeumannomyces tritici (dawniej Gaeumannomyces graminis var. tritici) – sprawca łamliwości źdźbła pszenicy i żyta, znany jako „take-all". Jest to jeden z najbardziej destrukcyjnych patogenów glebowych, mogący przetrwać w resztkach pożniwnych przez wiele lat.
• Fusarium culmorum i Fusarium graminearum – grzyby z rodzaju Fusarium odpowiedzialne za fuzaryjną zgorzel podstawy źdźbła i korzeni. Szczególnie groźne w warunkach wysokiej wilgotności i umiarkowanych temperatur.
• Rhizoctonia cerealis – sprawca rynchosporiowej łamliwości podstawy źdźbła, atakujący głównie pszenicę ozimą i żyto. Charakteryzuje się tworzeniem charakterystycznych plam na pochwach liściowych.
• Oculimacula yallundae i Oculimacula acuformis – sprawcy łamliwości źdźbła zbóż (dawniej klasyfikowane jako Pseudocercosporella herpotrichoides). Powodują powstawanie charakterystycznych „oczkowatych" plam na podstawie źdźbła.
• Tapesia yallundae – grzyb ściśle powiązany z łamliwością podstawy źdźbła, szczególnie groźny w chłodnych i wilgotnych sezonach jesienno-zimowych.

Objawy i rozpoznawanie

Rozpoznanie chorób podstawy źdźbła wymaga dokładnej obserwacji roślin, najlepiej od fazy strzelania w źdźbło aż do dojrzewania. Poszczególne patogeny wywołują nieco odmienne objawy, choć często trudno je odróżnić w warunkach polowych, szczególnie przy infekcjach mieszanych.

Łamliwość źdźbła (Oculimacula spp.)

Na podstawie źdźbła, zazwyczaj na pierwszym lub drugim międzywęźlu, pojawiają się eliptyczne, jasnobrązowe plamy otoczone ciemniejszą obwódką, przypominające kształtem „oko". Tkanka wewnątrz plamy może być zniszczona, co prowadzi do wyłamywania się źdźbeł. Charakterystyczną cechą jest widoczne szare, watowate grzybnia w środku źdźbła po jego rozwarstwieniu.

Fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła

Infekcje fuzaryjne objawiają się brunatnieniem i gniciem tkanek u podstawy rośliny, często z różowawym lub pomarańczowym zabarwieniem spowodowanym przez podłoże grzybni. Korzenie są brunatne, słabo rozwinięte lub całkowicie zgniłe. Rośliny są łatwe do wyciągnięcia z ziemi, a kłosy silnie zainfekowanych roślin tworzą charakterystyczne białosłowie.

Łamliwość pszenicy (Gaeumannomyces tritici)

Korzenie i podstawa źdźbła pokryte są czarną, błyszczącą grzybnią – tzw. ektotroficzną grzybnią biegnącą. Tkanki korzeni są zaczernione i martwe. Pierwsze objawy naziemne widoczne są dopiero w fazie kłoszenia jako przedwczesne bielenie kłosów (białosłowie). Jest to choroba o typowo glebowym charakterze.

Rhizoctonioza zbóż

Na pochwach liściowych i dolnych międzywęzłach tworzą się nieregularne, jasne plamy z ciemnobrązową obwódką. Przy dużej wilgotności widoczna jest brązowa grzybnia. Charakterystyczną cechą jest obecność sklerotiów – małych, brązowych grudek grzybni.

Warunki sprzyjające rozwojowi chorób

Nasilenie chorób podstawy źdźbła jest silnie uzależnione od szeregu czynników środowiskowych i agrotechnicznych:

• Monokultura zbożowa – wieloletnia uprawa zbóż na tym samym polu prowadzi do nagromadzenia patogenów w glebie i resztkach pożniwnych. Jest to jeden z najważniejszych czynników ryzyka.
• Wilgotność gleby i powietrza – większość sprawców CPŹ preferuje warunki wilgotne. Opady jesienne i wiosenne znacznie nasilają infekcje Fusarium i Oculimacula.
• Temperatura – łamliwość źdźbła najsilniej rozwija się w temperaturach 5-15°C, co oznacza szczególne zagrożenie jesienią i wiosną.
• Odczyn gleby – zasadowy odczyn gleby (pH powyżej 6,5) sprzyja rozwojowi Gaeumannomyces tritici.
• Uprawa bezorkowa i siew bezpośredni – pozostawianie resztek pożniwnych na powierzchni gleby zwiększa potencjał inokulum patogenów.
• Wczesny siew ozimin – rośliny dłużej eksponowane na infekcje jesienne są bardziej podatne na choroby.
• Gęsty siew i nadmierne nawożenie azotem – sprzyjają tworzeniu korzystnego mikroklimatu dla patogenów i osłabiają naturalne mechanizmy obronne roślin.

Profilaktyka i metody zwalczania

1. Właściwy płodozmian

Rotacja upraw jest najskuteczniejszą metodą ograniczania chorób glebowych. Przerwa w uprawie zbóż na danym polu przez minimum 2-3 lata pozwala znacząco zredukować populację patogenów. Szczególnie korzystne jest wprowadzenie w zmianowaniu roślin dwuliściennych – rzepaku, grochu, buraka cukrowego czy kukurydzy. Należy jednak pamiętać, że kukurydza może być żywicielem niektórych gatunków Fusarium.

2. Dobór odmian odpornych

W Polsce dostępnych jest coraz więcej odmian pszenicy, pszenżyta i żyta o podwyższonej odporności na choroby podstawy źdźbła. Wybierając materiał siewny, warto korzystać z Krajowego Rejestru Odmian i charakterystyk odmianowych publikowanych przez COBORU, gdzie odporność na łamliwość źdźbła i fuzaryjną zgorzel podstawy jest oceniana w skali 1-9.

3. Zaprawa nasienna

Zaprawianie nasion jest pierwszą linią obrony przed chorobami przenoszonymi przez materiał siewny. Nowoczesne zaprawy fungicydowe zawierają substancje aktywne skuteczne wobec sprawców CPŹ:

• Trichoderma asperellum – biologiczna zaprawa o działaniu antagonistycznym wobec patogenów glebowych
• Fludioxonil – skuteczny wobec Fusarium i innych patogenów podstawy źdźbła
• Tebukonazol – szerokospektrum fungicyd z grupy triazoli
• Sedaxane – nowoczesny fungicyd z grupy SDHI, szczególnie skuteczny wobec Rhizoctonia

4. Agrotechnika

Prawidłowa agrotechnika ma ogromne znaczenie w redukcji nasilenia chorób podstawy źdźbła:

• Staranne przyorywanie lub rozdrabnianie resztek pożniwnych przyspiesza ich rozkład i zmniejsza potencjał inokulum
• Opóźnienie terminu siewu ozimin (do optymalnego – zazwyczaj 2. połowa września – 1. połowa października) ogranicza ekspozycję na infekcje jesienne
• Dostosowanie normy siewu – unikanie zbyt gęstych zasiewów
• Zrównoważone nawożenie azotem, dzielone na dawki, z uwzględnieniem potrzeb pokarmowych roślin
• Wapnowanie gleb zakwaszonych – utrzymanie pH na poziomie 6,0-6,5 dla pszenicy

5. Chemiczna ochrona fungicydowa

Zabiegi fungicydowe wykonywane w sezonie wegetacyjnym są istotnym elementem ochrony zbóż przed CPŹ. Kluczowe jest właściwe dobranie terminu zabiegu:

• Jesień (BBCH 13-29) – zabiegi jesienne mają na celu ograniczenie wczesnych infekcji, szczególnie na plantacjach z historią nasilonych chorób CPŹ. Stosuje się fungicydy zawierające prochoraz, tebukonazol lub cyprodinyl.
• Wiosna (BBCH 30-32) – najważniejszy termin zwalczania łamliwości źdźbła. Zabieg wykonany w fazie pierwszego/drugiego kolanka jest szczególnie skuteczny wobec Oculimacula spp. Zalecane substancje aktywne to: prochoraz, boscalid + epoksykonazol, prothiokonazol + spiroksamina.

Przy doborze fungicydów należy pamiętać o rotacji grup chemicznych, aby uniknąć selekcji szczepów odpornych. Problem odporności jest szczególnie wyraźny w przypadku patogenów Oculimacula na fungicydy z grupy MBC (benzimidazole).

6. Biologiczne środki ochrony roślin

Rosnące zainteresowanie ograniczaniem stosowania fungicydów chemicznych sprawia, że coraz większą rolę odgrywają biopreparaty. Preparaty na bazie Trichoderma harzianum, Trichoderma asperellum czy Bacillus subtilis wykazują antagonistyczne działanie wobec sprawców CPŹ poprzez bezpośrednie pasożytnictwo, konkurencję o substancje odżywcze oraz produkcję metabolitów hamujących wzrost patogenów. Biopreparaty najlepiej sprawdzają się jako element systemu integrowanej ochrony roślin, a nie jako samodzielna metoda zwalczania.

Monitoring i progi szkodliwości

Systematyczna ocena nasilenia chorób podstawy źdźbła pozwala na podejmowanie racjonalnych decyzji ochronnych. W praktyce stosuje się metodę wyrywkowego badania roślin – na kilku reprezentatywnych stanowiskach pola pobiera się próby (min. 25-50 roślin na punkt) i ocenia procent roślin z objawami chorobowymi.

Orientacyjne progi szkodliwości dla łamliwości źdźbła:

• Faza krzewienia – ponad 15-20% roślin z objawami uzasadnia zabieg jesienny
• Faza pierwszego kolanka – ponad 30-35% roślin z objawami uzasadnia zabieg wiosenny

Regularne prowadzenie rejestracji fitosanitarnych w gospodarstwie, uwzględniających historię nasilenia chorób na poszczególnych polach, jest bezcennym narzędziem w planowaniu strategii ochrony w kolejnych sezonach.

Podsumowanie

Skuteczna ochrona zbóż przed chorobami podstawy źdźbła wymaga kompleksowego, zintegrowanego podejścia. Żadna z wymienionych metod stosowana samodzielnie nie zapewni pełnej ochrony plantacji. Kluczowe elementy skutecznej strategii to: właściwy płodozmian, dobór odmian o podwyższonej odporności, zaprawianie nasion, staranna agrotechnika oraz racjonalne stosowanie fungicydów w optymalnym terminie. Wdrożenie integrowanej ochrony roślin nie tylko zmniejsza straty powodowane przez patogeny, ale także pozwala na redukcję kosztów ochrony chemicznej i minimalizację negatywnego wpływu na środowisko – co w obliczu zaostrzonej polityki rolnej Unii Europejskiej nabiera coraz większego znaczenia.